جدول سایز و استاندارد رزوه اتصالات برنجی: تفاوت BSP، NPT و متریک

قطعه را دستی می‌بندید، سه چهار دور راحت می‌رود و بعد قفل می‌کند. یا بدتر، تا آخر بسته می‌شود ولی وقتی آب را باز می‌کنید از محل رزوه چکه می‌کند. در بیشتر این موارد مشکل از کیفیت قطعه نیست، از ناسازگاری استاندارد رزوه است. در این مقاله جدول کامل سایز و رزوه اتصالات برنجی را بر اساس استانداردهای مرجع می‌آوریم و نشان می‌دهیم چطور سایز درست را تشخیص دهید.

سایز اتصال برنجی یعنی چه (و چرا نیم اینچ، نیم اینچ نیست)

اولین چیزی که باید جا بیفتد این است: عددی که روی قطعه نوشته شده، اندازه واقعی هیچ بخشی از آن نیست.

وقتی می‌گوییم «رو پیچ تو پیچ نیم اینچ»، منظور سایز اسمی است. سایز اسمی یک نام قراردادی است که ریشه‌اش به قطر داخلی تقریبی لوله‌های قدیمی برمی‌گردد، نه به ابعادی که امروز با کولیس اندازه می‌گیرید.

مثال ملموس: رزوه نیم اینچ در استاندارد BSP قطر بزرگی برابر ۲۰.۹۶ میلی‌متر دارد. اگر نیم اینچ را به میلی‌متر تبدیل کنید به ۱۲.۷ می‌رسید، که هیچ ربطی به این عدد ندارد.

پس این را به خاطر بسپارید: برای تشخیص سایز یک اتصال، باید قطر رزوه را اندازه بگیرید و با جدول تطبیق دهید، نه اینکه عدد اینچ را به میلی‌متر تبدیل کنید.

سه استانداردی که در بازار ایران می‌بینید

BSP، استاندارد بریتانیایی

BSP مخفف British Standard Pipe است و پروفیل رزوه آن از نوع ویتورث با زاویه ۵۵ درجه است. این استاندارد در لوله‌کشی ساختمانی ایران عملاً استاندارد غالب است. هر اتصال برنجی که در بازار داخلی برای آب، گاز خانگی و تاسیسات می‌خرید، به احتمال بسیار زیاد BSP است.

خود BSP دو زیرمجموعه دارد که در بخش بعد به تفصیل می‌آید: BSPP موازی با نماد G و BSPT مخروطی با نماد R.

NPT، استاندارد آمریکایی

NPT مخفف National Pipe Taper است، زاویه رزوه ۶۰ درجه دارد و همیشه مخروطی است با شیب ۱ به ۱۶. این استاندارد در آمریکای شمالی مرجع است و در ایران عمدتاً روی تجهیزات وارداتی، سیستم‌های هیدرولیک و پنوماتیک صنعتی و ابزار دقیق دیده می‌شود.

رزوه متریک

رزوه متریک با حرف M و دو عدد مشخص می‌شود، مثلاً M12x1.5 یعنی قطر اسمی ۱۲ میلی‌متر و گام ۱.۵ میلی‌متر. زاویه آن ۶۰ درجه است. رزوه متریک در خط لوله ساختمانی کاربرد ندارد ولی در قطعات داخلی شیرآلات، مغزی‌ها و اتصالات خودرویی زیاد دیده می‌شود.

موازی یا مخروطی؟ تفاوت BSPP و BSPT

این تفاوت مستقیماً روی نحوه آب‌بندی اثر می‌گذارد و بیشتر از خود سایز باعث دردسر می‌شود.

BSPP (موازی، نماد G): قطر رزوه از ابتدا تا انتها ثابت است. این رزوه روی خودش آب‌بند نمی‌شود. برای آب‌بندی باید از واشر تخت، اورینگ یا واشر مسی در پشت رزوه استفاده کنید.

BSPT (مخروطی، نماد R): قطر رزوه به تدریج کم می‌شود. با سفت کردن، جداره دنده‌ها روی هم فشرده می‌شوند و آب‌بندی مکانیکی ایجاد می‌کنند. با این حال در عمل استفاده از نوار تفلون یا خمیر آب‌بندی همچنان توصیه می‌شود، چون ریزنشتی مارپیچی در ریشه دنده باقی می‌ماند.

تست ساده تشخیص: با کولیس قطر رزوه را در ابتدای دنده و انتهای آن اندازه بگیرید. اگر عدد ثابت بود موازی است، اگر کم شد مخروطی است.

هشدار مهم: چرا نیم اینچ BSP روی نیم اینچ NPT می‌رود ولی نشتی می‌دهد

این یکی از پرتکرارترین خطاهای بازار است و کمتر جایی درباره‌اش توضیح داده می‌شود.

رزوه نیم اینچ در هر دو استاندارد BSP و NPT، ۱۴ دنده در اینچ دارد. یعنی گام دنده‌ها تقریباً یکی است. برای همین وقتی قطعه NPT را داخل قطعه BSP می‌بندید، چند دور به راحتی می‌رود و کاربر مطمئن می‌شود که سایزها جفت‌اند.

اما دو تفاوت پنهان وجود دارد:

قطر متفاوت: قطر بزرگ رزوه نیم اینچ BSP برابر ۲۰.۹۶ میلی‌متر است، در حالی که همین سایز در NPT حدود ۲۱.۳ میلی‌متر است.

زاویه متفاوت: BSP زاویه ۵۵ درجه دارد و NPT زاویه ۶۰ درجه. یعنی شکل خود دنده‌ها با هم فرق می‌کند و سطح تماس کاملی بین آن‌ها شکل نمی‌گیرد.

نتیجه: درگیری ناقص، مسیر نشت باقی‌مانده، و در بیشتر موارد هرز شدن رزوه یکی از دو قطعه بعد از چند بار باز و بسته کردن. مقدار نوار تفلون هم این مشکل را حل نمی‌کند، فقط برای مدت کوتاهی پنهانش می‌کند.

قاعده ساده: قبل از خرید، مطمئن شوید هر دو طرف اتصال از یک استاندارد هستند. برای پروژه‌های ساختمانی داخل ایران، BSP انتخاب پیش‌فرض و درست است.

جدول رزوه BSP بر اساس ISO 228 و ISO 7

جدول زیر مرجع اصلی سایزبندی اتصالات برنجی در بازار ایران است. زاویه رزوه در تمام ردیف‌ها ۵۵ درجه است.

توجه کنید که برای BSPP و BSPT در یک سایز مشخص، تعداد دنده و گام یکسان است. تفاوت این دو در موازی یا مخروطی بودن قطر است، نه در تراکم دنده.

جدول رزوه NPT بر اساس ASME B1.20.1

زاویه رزوه ۶۰ درجه، شیب مخروط ۱ به ۱۶.

چرا جدول‌هایی که در اینترنت می‌بینید اغلب اشتباه‌اند

اگر چند صفحه فارسی درباره جدول رزوه را کنار هم بگذارید، متوجه دو خطای تکراری می‌شوید.

خطای اول: جدول BSP را عیناً از روی جدول NPT کپی می‌کنند. در حالی که این دو در تعداد دنده اختلاف واقعی دارند. برای مثال یک اینچ در BSP یازده دنده در اینچ دارد و در NPT یازده و نیم.

خطای دوم: ستون TPI را از جدول پیچ و مهره UNC برمی‌دارند. نتیجه‌اش اعدادی مثل هشت دنده برای یک اینچ است که در هیچ‌کدام از دو استاندارد لوله وجود ندارد.

نتیجه عملی برای شما: به عددی که با اندازه‌گیری واقعی جور درنیامد اعتماد نکنید. رزوه‌خوان و کولیس همیشه از جدول اینترنتی معتبرترند.

روپیچ، توپیچ، نری، مادگی: رفع یک سوءتفاهم رایج

این چهار واژه در بازار زیاد جابه‌جا استفاده می‌شوند و باعث سفارش اشتباه می‌شوند.

روپیچ (نری، Male): رزوه روی سطح بیرونی قطعه تراشیده شده. قطعه داخل چیز دیگری می‌رود.

توپیچ (مادگی، Female): رزوه داخل حفره قطعه تراشیده شده. چیز دیگری داخل این قطعه می‌رود.

قطعاتی مثل رو پیچ تو پیچ برنجی یک سرشان روپیچ و سر دیگرشان توپیچ است. بوشن برنجی هر دو سرش توپیچ است و مغزی برنجی هر دو سرش روپیچ.

نکته‌ای که موقع سفارش باید حواستان باشد: وقتی می‌گویید «نیم اینچ روپیچ»، رزوه نری با قطر بزرگ ۲۰.۹۶ میلی‌متر می‌گیرید. وقتی می‌گویید «نیم اینچ توپیچ»، حفره‌ای می‌گیرید که همان قطعه داخلش می‌رود. هر دو «نیم اینچ» هستند ولی ابعاد ظاهریشان کاملاً متفاوت است.

اگر می‌خواهید با انواع این قطعات دقیق‌تر آشنا شوید، مقاله مغزی برنجی چیست این موضوع را با جزئیات بیشتری باز کرده است.

چطور خودمان سایز و نوع رزوه را تشخیص دهیم

با دو ابزار ساده کار تمام می‌شود: یک کولیس و یک رزوه‌خوان.

قدم اول، اندازه‌گیری قطر. اگر قطعه روپیچ است، قطر خارجی رزوه را در پهن‌ترین نقطه اندازه بگیرید. اگر توپیچ است، قطر داخلی دهانه رزوه را بگیرید.

قدم دوم، شمردن دنده‌ها. رزوه‌خوان را روی دنده‌ها بگذارید تا تیغه‌ای پیدا شود که دقیقاً جا بیفتد و هیچ فاصله‌ای زیرش نماند. عدد روی آن تیغه، تعداد دنده در اینچ است.

قدم سوم، تشخیص مخروطی از موازی. قطر را در ابتدا و انتهای رزوه بگیرید. اختلاف داشت یعنی مخروطی.

قدم چهارم، تطبیق با جدول. حالا با دو عدد قطر و TPI به جدول بالا مراجعه کنید. مثال: قطر ۲۶.۴ میلی‌متر و ۱۴ دنده در اینچ یعنی سه چهارم اینچ BSP. اما قطر ۲۶.۷ میلی‌متر با همان ۱۴ دنده یعنی سه چهارم اینچ NPT.

همان‌طور که می‌بینید اختلاف کمتر از نیم میلی‌متر است. برای همین کولیس دیجیتال به مراتب بهتر از خط‌کش جواب می‌دهد.

خطاهای رایج در انتخاب سایز و پیامدشان

تکیه بر ظاهر به جای اندازه‌گیری. دو قطعه با ظاهر تقریباً یکسان می‌توانند از دو استاندارد متفاوت باشند. یک بار اندازه گرفتن ارزان‌تر از یک بار خرابکاری در دیوار است.

بستن قطعه BSP روی رزوه NPT. حتی اگر در لحظه آب‌بند شود، با اولین چرخه گرم و سرد شدن یا نوسان فشار نشتی می‌دهد.

سفت کردن بیش از حد. برنج فلزی چکش‌خوار است ولی بی‌نهایت نیست. سفت کردن با آچار لوله‌گیر بلند روی سایزهای کوچک باعث ترک خوردن بدنه یا هرز شدن دنده می‌شود. دستی ببندید و بعد با آچار مناسب یکی دو دور تکمیل کنید.

استفاده نکردن از واشر روی رزوه موازی. رزوه BSPP هر چقدر هم سفت شود، بدون واشر آب‌بند نمی‌شود.

خرید قطعه بی‌استاندارد. بخشی از نشتی‌هایی که به حساب نصب گذاشته می‌شود، در واقع از رزوه‌ای می‌آید که گامش یکنواخت نیست یا عمق دنده‌اش کم است. این مورد با هیچ مقدار نوار تفلونی جبران نمی‌شود.

کیفیت رزوه، چیزی که در جدول دیده نمی‌شود

جدول‌های بالا مشخصات اسمی را می‌دهند، ولی اینکه یک قطعه واقعاً به این مشخصات نزدیک باشد به فرآیند تولید برمی‌گردد.

برند لاین با بیش از یک دهه سابقه در تولید و پخش اتصالات برنجی، محصولاتش را از شمش برنج و با ماشین‌کاری کنترل‌شده تولید می‌کند تا گام و عمق رزوه در تمام تیراژ یکسان بماند. همین یکنواختی است که باعث می‌شود قطعه در محل نصب بدون زور اضافه بسته شود و بعد از چند بار باز و بسته شدن هم رزوه‌اش سالم بماند.

برای مشاوره سایز، سفارش عمده یا سفارش سایزهای خاص، کارشناسان فروش لاین از طریق تماس یا پشتیبانی واتس‌اپ در دسترس شما هستند.

مشاوره و خرید

سوالات متداول

1.نیم اینچ چند میلی‌متر است؟

نیم اینچ به عنوان سایز اسمی هیچ ابعاد فیزیکی مستقیمی ندارد. رزوه نیم اینچ در استاندارد BSP قطر بزرگی برابر ۲۰.۹۶ میلی‌متر و ۱۴ دنده در اینچ دارد.

2.تفاوت BSP و NPT در یک جمله چیست؟

BSP زاویه رزوه ۵۵ درجه دارد و در ایران و اروپا رایج است، NPT زاویه ۶۰ درجه دارد، همیشه مخروطی است و استاندارد آمریکای شمالی است. این دو با هم سازگار نیستند.

3.آیا می‌شود اتصال BSP را روی رزوه NPT بست؟

از نظر فنی نه. در بعضی سایزها قطعه چند دور می‌رود و ظاهراً جفت می‌شود، ولی به دلیل اختلاف قطر و زاویه، اتصال کامل و آب‌بند نمی‌شود و معمولاً به هرز شدن رزوه ختم می‌شود.

4.حروف G و R روی قطعه یعنی چه؟

G یعنی رزوه لوله موازی طبق ISO 228، و R یعنی رزوه لوله مخروطی طبق ISO 7. هر دو زیرمجموعه BSP هستند.

5.رزوه موازی حتماً به واشر نیاز دارد؟

بله. رزوه موازی روی خودش آب‌بند نمی‌شود و باید با واشر تخت، واشر مسی یا اورینگ در پشت اتصال آب‌بندی شود.

6.در ایران بیشتر کدام استاندارد استفاده می‌شود؟

در لوله‌کشی ساختمانی، تاسیسات و شیرآلات، استاندارد غالب BSP است. NPT بیشتر روی تجهیزات وارداتی و سیستم‌های صنعتی دیده می‌شود.

7.فرق گام رزوه با TPI چیست؟

TPI تعداد دنده در یک اینچ است و گام فاصله بین دو دنده متوالی بر حسب میلی‌متر. رابطه‌شان ساده است: گام برابر است با ۲۵.۴ تقسیم بر TPI.